Trigonometrisch instrument voor geodetisch gebruik, Wytze Foppes Leeuwarden, 1751

V09688

Meetkundige machine

Foppes, Wytze; Leeuwarden (Maker)‎, Foppes, Wytze; Leeuwarden (Ontwerper)‎

1751 - 1751

Op het instrument: 'W. Foppes 1751. Leeuwarden' Op een in het deksel ingelegd koperen plaatje: 'Serenissima Regia Princeps Arausionensis ANNA Nomine tutorio Celsissimi Filii GUILIELMI V Belgii Foederati Gubernatrix &c. &c. &c. Academiae Leydensi Hoc Instrumentum Trigonometricum donavit ANNO 1752'

Gecompliceerd messingen instrument met meerdere toepassingsmogelijkheden in een mahoniehouten kistje (maten in gesloten toestand), dat opengeslagen wordt bij gebruik.

Het instrument kan worden gebruikt voor:
- het meten van hoogten (in hoeken) met een kijker
- het bepalen van afstanden m.b.v. de parallax (twee kijkers)
- het bepalen en mechanisch uitrekenen van het oppervlak van een driehoek
- het mechanisch in kaart brengen van in het terrein opgemeten punten
Voor een gedetailleerde uiteenzetting zie Engberts. Stadhouder Willem IV had bij Foppes, van wie hij zelf een kennelijk al even fraai en doorwrocht instrument bezat, dit werkstuk besteld om het aan de Royal Society in Londen te schenken. Het kwam echter pas gereed na zijn dood en zijn weduwe schonk het aan de Leidse universiteit.
Het plaatje op het deksel werd gesneden door de Leidse graveur J. van der Spyk, die o.a. de platen sneed voor Petrus van Musschenbroeks Beginselen der natuurkunde: zie AC I 49 ('Aan het snyden van een inscriptie op een koperen plaat welke staat op het trigonometrisch instrument vereerd van Hare Koningl. Hoogheid') en zijn rekening in AC I 110 ('voor 't snyden en kooper van een trigonometricum plaatje', f 10).

Hoogte: 23.5 cm
Breedte: 56 cm
Diepte: 30 cm
Gewicht: 17 kg

Stadhouderlijke wetenschap
Meetkundige machine, W. Foppes, Leeuwarden 1751
Ook Stadhouder Willem IV bleef niet onberoerd voor het wetenschappelijke enthousiasme en legde een collectie wetenschappelijke apparaten aan. Nederlandse instrumentmakers als Wytze Foppes en Gerrit Cramer profiteerden optimaal van de vorstelijke opdrachtgever. Foppes maakte dit kostbare instrument in 1751 voor Willem IV – het enige object dat uit de stadhouderlijke collectie is overgebleven. Het apparaat bevat drie verdiepingen om hoogten, afstanden en oppervlakten te meten. Het bevat tevens een rekentoestel en kan ook nog dienen voor om geografische kaarten te maken. Het apparaat was vooral bedoeld als pronkstuk en was feitelijk te klein voor nauwkeurig gebruik.

Bijbehorende korte toelichting door Foppes dd. 4.11.1751 (Arch. 469)
(S 6922) E. Engberts, 'Een Nederlands 'trigonometrisch instrument' uit het jaar 1752, Tijdschrift voor het kadaster en landmeetkunde 82, deel 6 (Dec. 1966), 314-330 (Museum Boerhaave Mededeling 131).
(f 14975) Peter de Clercq, 'Het kabinet van wetenschappelijke instrumenten en modellen van stadhouders Willem IV en V', Oranje-Nassau Museum Jaarboek 1991 (1992), 55-98.
Over Foppes (f 15282, f 15683) Speculatie, wetenschap en vernuft : fysica en astronomie volgens Wytze Foppes Dongjuma (1707-1778), instrumentmaker te Leeuwarden / H.J. Zuidervaart, 1995.
(T 13094, 1995-1996) Peter de Clercq / A Princely Piece from Friesland : The 'Trigonometrical Instrument' of Wytze Foppes. In: Bulletin of the Scientific Instrument Society, 1995, No 47, p. 14-16.
Peter de Clercq, 'The Leiden Cabinet of Physics. A descriptive catalogue' (Leiden 1997), p.183

filmpje infofilm - VTS_03_1.VOB

Willem IV (Stadhouder)
Hannover, Anna van
Leidse Academie
Leids Fysisch Kabinet
Spijk, Jacobus van der; Leiden

00.3 Goniometrie, trigonometrie (onderwerp)
02.3 Landmeetkunde (onderwerp)
Leeuwarden; the Netherlands (geografie)
Leiden; the Netherlands (geografie)

expositie Rijksmuseum Boerhaave