Projectielantaarn, met lantaarnplaten in kist, ontwerp 's Gravesande, vermoedelijk gemaakt door Jan van Musschenbroek, 1710-1720

V10916

Projectielantaarn met lantaarnplaten in kist

Musschenbroek, Jan van (Maker)‎

1710 - 1720

-

Houten lantaarn op onderstel met blikken schoorsteen en lenshouder. In een aparte kist (16 x 56,5 x 18) twaalf houten schuiven (elk 13,5 x 41 x 1) ten dele gevuld met op glas geschilderde lantaarnplaten.

In 1742 werd uit 's Gravesandes privékabinet aangekocht voor f 100 'Een toverlantaarn na de nieuwste en grootste soort, met 24 figuren'. Tevens werd voor f 12 gekocht '2 linne doeken met lood en aan een stok om de figuren van de lantaarn op te laten vallen', maar die zijn niet bewaard. Ook de in Tab. CIX, fig. 1 getoonde olielamp (lichtbron; je kon hem getuige paragraaf 3440 e.v. ook gebruiken met invallend zonlicht) en de lens ontbreken, en ontbraken al in 1951 getuige Crommelins catalogus. Als spiegel kan worden gebruikt GM 71, zie aldaar. De twaalf schuifjes zijn als volgt gevuld. Vijf bevatten een rechthoekig schilderij: 4 landschapjes en 1 tafereel van apen die vogels vangen. De overige zeven bevatten elk drie ronde openingen. In drie daarvan ontbreken de glazen of zijn ze onbeschilderd. In de overige vier zijn afgebeeld: (1) drie duivels (2) drie mensen met dwerggroei (3) koeien met melkmeisje, vogels en ruïne aan zee (4) engeltje met tekst 'Memento mori', twee zeilschepen, en de derde opening leeg.

Hoogte: 180 cm
Breedte: 80 cm
Diepte: 54.5 cm

Toverlantaarn van ‘s Gravesande
Willem Jacob ’s Gravesande (1688-1742)
Willem Jacob ’s Gravesande was een telg uit een oud patriciërsgeslacht uit Den Bosch. Na een studie rechten in Leiden begon hij een advocatenpraktijk in Den Haag. Toch hadden de natuurwetenschappen steeds zijn warme belangstelling. Tijdens een tweejarig verblijf in Engeland ontmoette hij Newton, van wie hij diep onder de indruk raakte. Na terugkomst werd 's Gravesande op voorspraak van onder meer Newton hoogleraar aan de universiteit van Leiden. In zijn colleges legde ’s Gravesande de nieuwe natuurkunde uit aan de hand van experimenten. De instrumenten die hij hiervoor nodig had, ontwikkelde en bekostigde hij voor een groot deel zelf. Na de dood van ’s Gravesande kocht de universiteit van Leiden zijn verzameling wetenschappelijke instrumenten uit zijn nalatenschap. De meeste hiervan zijn te zien in Museum Boerhaave.De ToverlantaarnChristiaan Huygens ontwikkelde de toverlantaarn eind jaren vijftig van de zeventiende eeuw. Hij was er echter helemaal niet trots op. Toen zijn vader hem vroeg zijn vinding naar Parijs te sturen, saboteerde Christiaan de lantaarn bewust, bang als hij was dat mensen met hem de spot zouden drijven. Een eeuw later bouwde Jan van Musschenbroek een grote toverlantaarn voor Willem Jacob ’s Gravesande. Die toonde op deze wijze de werking van lenzen aan zijn studenten. Frappant is dat hij nog steeds de monsterafbeeldingen koos die al een eeuw in zwang waren. Zelfs Huygens projecteerde skeletten op de muur!

W.J. 's Gravesande, Physices Elementa Mathematica (Leiden 17423), par. 3424 e.v., Tab. CIX en CX
S.I. van Nooten, 'Nederlandse voorlopers van de filmtechniek', Spiegel Historiael 1971, met name p. 243
Described and depicted in The Leiden kabinet of Physics, a descriptive catalogue by Peter de Clercq, pag. 108-111.

UVO - V10916.docx

Gravesande, Willem Jacob 's

03.06 Optica (onderwerp)
Leiden; the Netherlands (geografie)

expositie Rijksmuseum Boerhaave