Heliometer objectief, waarschijnlijk vervaardigd door P. Dollond London, gebruikt door J.M. Mohr te Batavia, 1765-1768

V06130

Heliometer objectief

; Engeland (Ontwerper)‎, Dollond, P.; Londen (Maker)‎

1765 - 1768

Half doorgezaagde plan-parallelle lens (11,8 cm vrije opening) in messing vatting voor een kijkerbuis diameter van 16,6 cm. De beide lenshelften zijn met een micrometerschroef ten opzichte van elkaar verschuifbaar langs een inch schaal (0 - 8¬ inch) die in 1/20sten verdeeld is en met een nonius tot op een 1/25ste deel hiervan (d.w.z. 1/500ste inch) afleesbaar is. De instelstokken zijn niet bewaard gebleven.
Afkomstig van sterrenwacht van J.M. Mohr te Batavia. Verscheept vanuit Leiden in de jaren 1765-1768. Is na 1775 geretourneerd naar de Nederlanden. In 1787 terecht gekomen bij Felix Meritis. Hoorde bij een 4.5 voet spiegeltelescoop van Dollond. Past precies in de mahoniehouten opbergkist inv. nr. 12802, waarop een etiket van Felix Meritis.

De Duitse predikant Johannes Mohr liet op zijn buitenplaats op Java een mooi observatorium bouwen. Dit instrument, een ‘heliometerobjectief’, is het enige dat daarvan is overgebleven.

Hoogte: 7 cm
Breedte: 58 cm
Diepte: 20 cm

De heliometer van Mohr
Een heliometer is een hulpmiddel dat aan een telescoop kan worden toegevoegd om afmetingen van en afstanden tussen hemellichamen te meten. Hij dankt zijn markante uiterlijk aan de in tweeën gesplitste lens. Vanwege deze gespletenheid verschijnt een dubbele afbeelding van het object waarop de telescoop is gericht. De lensdelen moeten langs elkaar heen worden bewogen tot beide beelden elkaar precies raken. De verplaatsing van de lensdelen ten opzichte van elkaar is dan een maat voor de te bepalen afstand.
Deze heliometer heeft toebehoord aan Johannes Mohr (1716-1775), een vermogende predikant in Batavia, die opzien baarde door in de wildernis van Java een gigantisch observatorium neer te laten planten. Mohr richtte deze in met de modernste wetenschappelijke instrumenten, die hij kisten vol vanuit Europa liet overvaren. Met deze hulpmiddelen, waaronder de heliometer, slaagde hij erin om in 1769 de planeet Venus voor de zon langs te zien trekken. Zo’n ‘Venuspassage’ was een zeldzame gebeurtenis waarnaar de astronomische gemeenschap reikhalzend uitkeek. Door de tijdstippen van de passage te meten, hoopte men de afstand tussen de aarde en de zon te kunnen berekenen.

Mohrs resultaten haalden de prestigieuze Philosophical Transactions. Dit succes ten spijt heeft Mohr meteen daarop de brui aan zijn astronomische activiteiten gegeven. Zijn observatorium raakte spoedig in verval. Deze heliometer is een van de twee nog resterende instrumenten waarvan bekend is dat ze aan Mohr hebben toebehoord. Hij is te bewonderen tijdens de tentoonstelling in Museum Boerhaave: De Zon: een eeuwig mysterie.

(BOERH t 8547, 1991) R.C. Brooks, The development of micrometers in the 17th, 18th and 19th century, Journal for the history of astronomy, vol 22, 1991, p 127-173 ; Zie: Zuidervaart & Van Gent, in ISIS 2004, 1-33.
(BOERH H 17716) Huib J. Zuidervaart, Telescopes from Leiden Observatory and other collections 1656-1859, a descriptive catalogue, 2007, p 113.
(BOERH t 10678 2020) Wonderkamer : magazine voor wetenschapsgeschiedenis, 2020, nr. 1, p. 95: Van Kuilenburg en Maas, Telescopen in de tropen (in artikel wordt inv. V6134 genoemd).

artikel wonderkamer, juni 2020 - V06130 J. van Kuilenburg en A. Maas, Telescopen in de Tropen.pdf

Maatschappij Felix Meritis; Amsterdam
Mohr, Johan Maurits; Batavia
Physisch Laboratorium; Amsterdam

01.1.0 Telescoop (onderwerp)
; United Kingdom (geografie)
Amsterdam; the Netherlands (geografie)
Jakarta (Batavia); Indonesia (geografie)

depot