Tellurium, P. Rath

V09010

Tellurium

Krause, A. (Ontwerper)‎, Räth, P.; Leipzig (Maker)‎

1900 - 1950

De aardglobe (doorsnede 12 cm): Prof. Dr. A. Krause / NIEUWE GLOBE / voor den Leerling. / Doorsnede 12 cm. / Schaal 1 : 106 000 000 / Uitgave: / Paul Räth / Leermiddelenfabriek / Leipzig.

Horizontale as rust op gietijzeren voet en is draaibaar d.m.v. zwengel. Een kaars is geplaatst boven de staander. Aan een kant van de as een globe met eromheen draaiende maan, aan de andere kant een metalen spiegel.Afgebeeld en beschreven in catalogus Tesseract.

Hoogte: 45 cm
Breedte: 64 cm
Diepte: 20 cm

Een eenvoudig tafelmodel dat bestaat uit een statief, de groote aardkloot, de Maan en een aandoenlijk kaarsje dat de Zon moet voorstellen. Het vormde het lesmateriaal ‘geschikt om de verschijnsels, die uit de beweeging der Aarde hun oorsprong hebben, kennelyk te doen worden, en derhalven voornaamlyk de verwisseling van Dag en Nagt, en den loop der jaargetyden’, schrijft van Swinden.

‘Alle menschen zyn niet, of met den zelfde graad, of met de zelfde soort, van verstandelijke vermogens begaafd.’
Het is de allereerste zin uit Lessen over het planetarium, tellurium en lunarium van de Amsterdamse natuur- en wiskundige Jean Henri van Swinden. Hij publiceerde het in 1803 naar aanleiding van een lessenreeks in de maatschappij Felix Meritis te Amsterdam. Zijn stelling is niet zo interessant; hoewel bepaald niet een ouderwets denkbeeld. Leuker aan van Swindens boek is het feit dat het nog volledig intact is. Het is tweehonderd jaar geleden geschreven, nog altijd stevig gebonden en met een goed herkenbare print.
Deze maand is in Museum Boerhaave een variant te zien van het tellurium waarover Van Swinden schrijft. Een eenvoudig tafelmodel dat bestaat uit een statief, de groote aardkloot, de Maan en een aandoenlijk kaarsje dat de Zon moet voorstellen. Het vormde het lesmateriaal ‘geschikt om de verschijnsels, die uit de beweeging der Aarde hun oorsprong hebben, kennelyk te doen worden, en derhalven voornaamlyk de verwisseling van Dag en Nagt, en den loop der jaargetyden’, schrijft van Swinden. Het is de kracht van boeken als deze: Wie de moeite neemt om ze te lezen, stuit op een schat aan historische informatie. Over het bedrijven van wetenschap tweehonderd jaar geleden, maar vooral over mensen en over denkbeelden.
Van Swindens boek staat in de openbare bibliotheek van Museum Boerhaave. Er is één ding. Wie deze schatkamer met een millennium natuurwetenschappelijke en medische geschiedenis betreedt, geeft zich over aan wat gemakkelijk een verslaving kan worden: het snuffelen in ‘De beghinselen des waterwichts’ van Simon Stevin uit 1586, de Send-brieven van Antoni van Leeuwenhoek geschreven vanaf 1684, en een overdruk van Albert Einsteins ‘Die Grundlage der allgemeinen Relativitaetstheorie’ uit 1916.
Ze staan er allemaal.
(2000, Wetenschapsmagazin Natuur en Techniek)

(BOERH T 14109) Tesseract catalogus 18, 1987, nr. 28.

01.1.1 Planetarium, armillaire sfeer (onderwerp)
02.0 Kartografie (onderwerp)
Leipzig; Germany (geografie)

depot