Model van een watermolen, Foyt van Leeuwen Warmond, 1742

V09689

Model poldermolen

Leeuwen, Foyt van; Warmond (Maker)‎

1742 - 1742

geen

Opengewerkt model van een achtkantige poldermolen van traditioneel type, met een scheprad voor de water opvoer.

Dit model werd in 1742 voor de Leidse Universiteit gemaakt in opdracht van W.J. 's Gravesande. Beroep en woonplaats van de maker ontleen ik aan GA Leiden, Gerechtsdagboek 4-7-1743; zijn reçu dd. 20-10-1742 in AC I 110 luidt: 'Foyt van Leeuwen verdient en gelevert aan t maken van een agtkantig watermoletje door order van De Heer Professor Schravasande medt de leveranseij van hout en ijser en loot so alst gemack en gelevert is bedraagt tesame f 228'.
Een loden bak, waarin het model oorspronkelijk stond, ontbreekt thans; zie daarover de inventaris van het Leids Fysisch Kabinet uit 1752 in AC I 70: 'Een kleine watermolen zijnde het model van een gemeene groote watermolen met een loode bak er toe waar in de molen in water kan staan'. Getuige rekeningen in AC I 72 heeft de timmerman Dirk Klinkenberg - zoon van de gelijknamige instrumentmaker - in 1799 en 1800 reparaties verricht 'aan de moole van Schrave Sande'.
Waarom 's Gravesande het model (dat overigens pas na zijn dood gereedkwam) liet maken is onbekend. Dat hij met deze materie te maken had is bekend; juist in 1742 trad hij op als adviseur bij een droogmaking nabij Leiden, waarbij ook F. van Leeuwen betrokken was. Wellicht wilde hij proeven doen betr. de optimale wiekenbouw, zoals later Lulofs zou doen. Ook was de kwestie: scheprad (overheerste in poldermolens in Zuidholland, Utrecht, Gelderland en Noord-Brabant) of vijzel (meest aangetroffen in Groningen, Friesland en Noord-Holland) in die tijd actueel.
Vergelijkbare modellen van poldermolens met schepraderen bevinden zich in Edam (eind 17e eeuw, schaal 1:14) en Amsterdam (ca. 1825-30, schaal vermoedelijk 1:28; zie Het kleine bouwen nrs. 19 en 35).

Hoogte: 265 cm
Breedte: 226 cm
Diepte: 115 cm
Gewicht: 88 kg

De wiekslag van de wetenschap
Molenmodel, Foyt van Leeuwen, Warmond 1742
Ook de Leidse hoogleraar ’s Gravesande werd gedreven door religieuze motieven. In zijn ogen had God de natuur geschapen ten nutte van de mens. Die moest daar dan ook optimaal gebruik van maken. Dit eikenhouten molenmodel maakte deel uit van een hele reeks mechanische modellen, die zijn studenten toonden hoe de toepassing van wetenschap het leven kon veraangenamen. De molen, voorzien van schoepenrad, was een model van een type dat op ’s Gravesandes advies was geïnstalleerd om een nabijgelegen polder te bemalen.

F. Stokhuyzen, Molens (1965) Tentoonstellingscatalogus Het kleine bouwen. Vier eeuwen maquettes in Nederland (1981)
P.J.M. de Baar, 'De droogmaking van de Starrevaartpolder', in Jaarboekje van de Rijnlandse Molenstichting 1982, 65-92
J. Lulofs, 'Wiskundige en werktuigkundige beschouwinge der wind-molens', Verhandelingen Holl. Mij. der Weetenschappen 2e deel (1755), 525-621
Peter de Clercq, 'The Leiden Cabinet of Physics. A descriptive catalogue' (Leiden 1997), p.158

Gravesande, Willem Jacob 's
Leids Fysisch Kabinet
Kocks, I.H.; Den Haag
Klinkenberg, Dirk Dirkzn (jr); Leiden

03.01.1 Dynamica (onderwerp)
03.02 Mechanica van vloeistoffen, hydraulica (onderwerp)
11.5 Industrieen, ambachten, mechanische technologie (onderwerp)
Warmond; the Netherlands (geografie)
Leiden; the Netherlands (geografie)
Den Haag; the Netherlands (geografie)

expositie Rijksmuseum Boerhaave