Koolspitslamp (met uurwerk), ontworen door Duboscq-Foucault, gemaakt door Jules Duboscq Parijs, 1850-1875

V08231

Koolspitslamp met uurwerk

Duboscq, Jules; Parijs (Maker)‎, Duboscq, Jules; Parijs (Ontwerper)‎, Foucault, Leon (Ontwerper)‎

1851 - 1860

"J. Duboscq-Soleil | à Paris" Op de aansluitpunten: "Pole Zinc" en "Pole Ch....." (onleesbaar, maar waarschijnlijk moet hier 'Cuivre' staan?)

Koolspitslamp met in de messing cilinder een uurwerk. Op voet.Datering: Jules Duboscq kwam in dienst bij Soleil in 1834 en volgde hem op in 1849. De signering lijkt mij uit de overgangsperiode te stammen, later signeert hij alleen nog met zijn eigen naam. In ca. 1851 brengen Foucault en Duboscq dit type koolspitslamp op de markt, voorzien van een uurwerk om de afstand tussen de koolspitsen constant te houden (zie Turner).

Hoogte: 59 cm
Breedte: 0 cm
Diepte: 0 cm
Diameter: 13 cm

Koolspitslamp van Foucault
In het Panthéon bewaart Frankrijk de resten van zijn beroemde doden, maar de koepelkerk was ook het toneel van één van de beroemdste demonstraties uit de geschiedenis van de natuurkunde. In het voorjaar van 1851 voerde Léon Foucault er zijn befaamde slingerproef uit, onder het oog van een grote schare verrukte toeschouwers. Eindelijk was overtuigend bewezen dat de aarde om zijn as draait.
Onder de majestueuze koepel hing Foucault een bol van 218 kilo aan een koord van 67 meter. Uit de onderkant van de bol stak een markeerpen en op de vloer, ter hoogte van de omkeerpunten van de slinger, lag een ring van vochtig zand. Nadat het touw (dat de bol opzij trok) was doorgebrand begon een lange serie hypnotiserende slagen. De essentie van de proef was dat de plek waar de pen om de 16 seconden door het zand ploegde, beetje bij beetje verschoof. Na vijf uur was het slingervlak over zo’n zestig graden gedraaid, met de wijzers van de klok mee. Die draaiing is schijn: in werkelijkheid houdt dit vlak, zo leert de klassieke mechanica, zijn oriëntatie vast, zij het ten opzichte van de vast sterren. Dus verraadt de slinger de aardrotatie.

Jean Bernard Léon Foucault (1819-1868) was een uitvinder pur sang. Als kind bouwde hij net zo makkelijk een modelboot als een stoommachine. Omdat hij zo goed kon prutsen ging hij in 1839 geneeskunde studeren, met de bedoeling chirurg te worden. Maar Léon kon niet tegen bloed en zijn interesse verschoof richting natuurkunde. Zo maakt hij de eerste daguerreotype van de zon. Ook ontwierp hij de hier getoonde koolspitslamp. Die had een mechaniek (een soort uurwerk) om de afstand tussen de koolelektroden automatisch bij te regelen, zodat de lamp continu helwit licht verspreidde en zo tot de Opéra wist door te dringen.
Pas in 1855 bood de academische gemeenschap Foucault onderdak. Tot die tijd had hij zich moeten behelpen met een geïmproviseerd laboratorium thuis in het souterrain. Als huisfysicus van de Parijse sterrenwacht ontwierp hij een baanbrekend procédé om spiegeltelescopen van verzilverd glas te maken en kwam hij met installaties die kijkers permanent op de zon of de sterren gericht hielden.
Waarom vond Foucault niet eerder erkenning? Een verklaring kan zijn dat de gevestigde wetenschappelijke orde hem voor een amateur hield die lang niet alle vakken van de fysica beheerste. Foucault mocht handig zijn, van wiskunde had hij weinig kaas gegeten. Bovendien was hij geen aardig mens. ‘Net een mandarijn met drie krulstaarten’, klaagde een tijdgenoot. Pas bij de zesde poging werd hij tot Academielid verkozen. Dat was in 1865, twee jaar voor zijn dood. De naam Foucault staat gegraveerd in de Eiffeltoren, maar een plekje in het Panthéon zat er voor deze veelzijdige amateur met instinct niet in.

Over Duboscq: Paolo Brenni, '19th Century French Scientific Instrument Makers, XIII Soleil, Duboscq and their successors' in: Bulletin of the Scientific Instrument Society 51 (1996) pp. 7-16
De koolspitslamp en de vinding van Duboscq en Foucault: The practice of Science in the Nineteenth Century G.L'E Turner, 1996, p.289
Uit het depot, Dirk van Delft: Amateur met instinct, Leon Foucault (1819-1868), pag. 35-37

Duboscq-Soleil; Parijs

03.04.0.0 Uurwerk (onderwerp)
03.06.0 Lamp (onderwerp)
Paris; France (geografie)
Paris; France (geografie)
Paris; France (geografie)

expositie Rijksmuseum Boerhaave