Schilderij 'De arts als duivel' (de vier gedaanten van de arts), onbekende schilder, Noord-Nederlands, 1600-1625

P00814

Arts als duivel (vier gedaanten van de arts)

1600 - 1625

Drie opschriften in opengeslagen boeken op de voorgrond. l.o. ALTISSIMUS CREAVIT MEDICINAM ET VIR PRUDENS NON ABHORRIT EAM. r.o. HONORA MEDICUM PROPTER NECESSITATEM. Uiterst rechts VITA BREVIS ARS VERO LONGA

Duivel met horens en vleermuisvleugels in zwart pak met witte molensteen kraag. Op de achtergrond links: vier personages. Rechts vier personages en een hondje. Op de voorgrond de drie opengeslagen boeken met Latijnse spreuken (zie boven) en een anatomische atlas. Aan de voeten van de centrale figuur een gebroken urinaal.P 811,812,813 en 814 vormen samen de schilderijencyclus De Vier Gedaanten van de Arts: als de arts bij de doodzieke patiënt komt is hij voor de zieke en zijn naasten gelijk aan Christus, die kan beslissen over leven en dood. Als de arts genezing brengt is hij een reddende engel Als de patiënt aan de beterende hand is dan ziet hij de arts als een gewone sterveling. En wanneer de arts met zijn rekening komt, dan ziet de voormalige zieke hem als de duivel in eigen persoon.
De vroegst bekende uitbeelding van het thema is een serie prenten naar Hendrik Goltzius uit 1586. Latere prentenseries zijn bekend van Johannes Gelle (1609) en Jan van Vianen (ca. 1700). Museum Boerhaave bezit nog een schilderijencyclus met hetzelfde onderwerp, door Jan Horemans d.J. uit 1752 (inv nrs p6100 t/m p6103. In de collectie van het Rijksmuseum bevindt zich een geelkoperen kistje met onder andere ingegraveerde voorstellingen van de vier gedaanten van de arts (Cat Rijksmuseum Koper en Brons No.354 p.264 inv. no. 8300)

Incl. lijst Hoogte: 111 cm
Breedte: 111 cm
Diepte: 8 cm

De vier gedaanten van de arts
Olieverf op paneel, anoniem, 1600-1625
De vier gedaanten van de arts is een vierdelige schilderijenserie, die op een allegorische manier de verhouding tussen de arts en zijn patiënten aan de kaak stelt. Als de patiënten door hun ziekte of verwonding in doodsgevaar verkeren, zullen ze de arts zien als Onze Lieve Heer. Als de medische behandeling aanslaat, ziet de patiënt zijn dokter als een reddende engel. Wanneer het gevaar is geweken is de geneesheer in de ogen van zijn patiënt gedegradeerd tot een gewone sterveling. En als de medicus ten slotte zijn rekening presenteert, dan zien zijn ondankbare patiënten hem als de baarlijke duivel. Behalve een moralistisch lesje over de beloning die de medicus vanwege zijn goede zorgen toekomt, tonen deze schilderijen ook heel veel details over de twee voornaamste medische beroepsgroepen van de zeventiende eeuw: de medicinae doctores en de chirurgijns. Op alle schilderijen zien we de universitair opgeleide dokter steeds links van de grote centrale figuur bezig, met het voelen van de pols, het observeren van de patiënt en het voorschrijven van diens dieet. De taferelen rechts tonen steeds de werkzaamheden van de chirurgijn: de behandeling van een beenbreuk op de voorgrond, en het uitvoeren van een trepanatie, of schedelboring op de achtergrond.

C.E. Daniels 'Docteurs et Malades' Janus V (1900) p85 e.v.
A.J.F. Gogelein, 'De vier geedaanten van de arts ca 1610' verslag verenigign Rembrandt (1975) pp 43-45
Gary Schwartz Tent Cat The Dutch World of Painting, Vancouver, Maarssen 1986 pp 116-119
Tim Huisman 'De vier gedaanten van de arts' Vereniging Rembrandt Jg.2 (1992) pp 17-22

youtube - https://youtu.be/mIPAvrdGBrU

10.4.0.3.0.0 Arts (onderwerp)
10.5.0 Algemene chirurgie (onderwerp)
60.0.8 Allegorieen (onderwerp)

expositie Rijksmuseum Boerhaave